1993 جىلعى 6 ساۋىردە ەلباسى ن.نازارباەۆ پەن «شەۆرون» كورپوراتسياسىنىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى كەننەت دەرر الماتى قالاسىندا «تەڭىزشەۆرويل» بىرلەسكەن كاسىپورنىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويعان بولاتىن. قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, «شەۆرون» كورپوراتسياسى ءۇشىن دە بۇل مامىلە 1970-ءشى جىلداردىڭ باسىنان بەرگى ەڭ ءىرى حالىقارالىق مامىلە بولىپ تابىلاتىن. وسى قازاقستان-امەريكا مۇناي كەلىسىمشارتىنا قول قويىلۋىنىڭ بۇكىل دۇنيە ءجۇزى ءۇشىن ەكونوميكالىق قانا ەمەس, ساياسي ماڭىزى بار وقيعا بولعانى انىق.
قۇرىلعانىنا بيىلعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا 25 جىل تولاتىن كومپانيا وسى شيرەك عاسىر ىشىندە قازاقستاندىق كومىرسۋتەگى ءوندىرىسىنىڭ جاڭا بيىككە كوتەرىلۋى وراسان زور ۇلەس قوستى. «تەڭىزشەۆرويل» جشس سان ميلليارد ينۆەستيتسيانى ءتيىمدى يگەرۋدىڭ جانە شەتەلدىك وزىق تەحنولوگيالاردى قازاقستانداعى كەنىشتەردەگى وندىرىستە قولدانۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ, وتاندىق مۇناي-گاز ءوندىرىسىنىڭ ينفراقۇرىلىمىنىڭ تۇبەگەيلى قايتا قۇرىلۋىنا, ءوندىرىس بازاسىنىڭ الدەنەشە ەسە كەڭەيۋىنە مۇرىندىق بولدى.
1993 جىلدان بەرگى ارالىقتا «تشو»-نىڭ قازاقستان تاراپىنا تولەگەن تولەمدەرىنىڭ جالپى كولەمى 125 ميلليارد اقش دوللارىنان اسادى. تەك وتكەن جىلدىڭ وزىندە رەسپۋبليكامىزعا تولەنگەن تىكەلەي تولەمدەرى 8,5 دوللاردان اسا تۇسكەن. وسىنشا قارجىعا وتاندىق ماماندارعا ەڭبەكاقى تولەنىپ, جەرگىلىكتى تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ونىمدەرى, مەملەكەتتىك «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ ديۆيدەنتتەرى, مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسكەن سالىق پەن رويالتي جانە باسقالارى كىرەدى.
سوڭعى جىلدارى «تەڭىزشەۆرويل» شيكىزات ءوندىرۋ كولەمىن ارتتىرا تۇسكەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. ماسەلەن, 2017 جىلى كومپانيا «تەڭىز» كەنىشىنەن بارلىعى 28,7 ميلليون توننا (229 ميلليون باررەل) مۇناي ءوندىردى.
قۇرىلعانىنا 25 جىل تولاتىن دوڭگەلەك داتا قارساڭىندا «تەڭىز» كەنىشىندە تىركەلگەن تاعى ءبىر كورسەتكىشتى اتاپ ءوتۋ كەرەك. 2017 جىلعى ماۋسىمدا كەن ورنىنان الىنعان شيكىزات كولەمى 3 ميلليارد باررەلدىك (375 ميلليون توننا شاماسىندا) مەجەنى باعىندىردى. قازىرگى تاڭدا جىل سايىن 26-27 ميلليون توننا ءونىم الاتىن بىرلەسكەن كاسىپورىن تولىق قۋاتىن ىسكە قوسۋ جۇمىستارى اياقتالعاننان كەيىن بۇل كورسەتكىشتى جىلىنا 39 ميلليونعا دەيىن ارتتىرادى دەپ جوسپارلانعان. بۇگىنگى تاڭدا كەنىشتە 130 ۇڭعى بولسا, بۇرعىلاۋ جۇمىستارى جوسپارىنىڭ اياسىندا 2022 جىلعا دەيىن تاعى 100 ۇڭعىنى ىسكە قوسۋ جوسپارلانعانىن اتاپ وتكەن ءجون.
«تەڭىزشەۆرويل» بىرلەسكەن كاسىپورنىنىڭ مۇناي ءوندىرۋ تەحنولوگياسى ءبولىمىنىڭ مەنەدجەرى رۋسلان قۋاتوۆتىڭ ايتۋىنشا, «قارا التىننىڭ» جانە تابيعي گازدىڭ ءوندىرۋ كولەمىنىڭ ارتۋىنا «تەڭىز» بەن «قاراشىعاناق» مۇناي جانە گاز كوندەنساتتى ەڭ ءىرى كەن ورىندارى ايتارلىقتاي اسەر ەتىپ, رەسپۋبليكامىزدىڭ يندۋستريالىق دامۋىنا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي سەپتىگىن تيگىزدى. ماماننىڭ ايتۋىنشا, كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىندا اۋقىمدى مۇناي-گاز ءوندىرۋ وپەراتسيالارىن ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ قازىرگى زامانعى وندىرىستىك جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى قالىپتاستىرىپ, ونى دامىتۋ جولدارىنا يگى ىقپالىن تيگىزەدى. قازاقستاننىڭ ءىرى مۇناي-گاز قورى – ناعىز ينۆەستيتسيانىڭ كوزى.
– مۇناي-گاز سەكتورىنىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنىڭ ءوسۋى – بۇكىل ەلدە مۇناي ءوندىرۋ كولەمىنىڭ ۇلعايۋى ارقىلى قامتاماسىز ەتىلەدى. شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار مەن تەحنولوگيالاردى تارتۋ «تەڭىز» كەن ورنىندا مۇناي ءوندىرۋدى ارتتىرۋعا جانە دامىتۋعا مۇمكىندىك بەردى,– دەيدى رۋسلان قۋاتوۆ.
وسىعان قوسارىمىز, تاۋەلسىزدىك العان ۋاقىتتان بەرگى ارالىقتا مۇناي ءوندىرۋ جىلىنا 28,7 ميلليون تونناعا دەيىن ءوستى
«تەڭىزشەۆرويلدىڭ» قازاقستاندىق قامتۋدى دامىتۋ ستراتەگياسىنىڭ باستى اسپەكتىسىنە توقتالا كەتەيىك. ول مۇناي-گاز يندۋسترياسىمەن ىنتىماقتاستىق بايلانىستا حالىقارالىق ساپا مەن ستاندارتتاردى ساقتاي وتىرىپ, قازىرگى بار جانە ىقتيمال جابدىقتاۋشىلارمەن جۇمىس جاساۋعا نەگىزدەلگەن. حالىقارالىق وزىق ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرەتىن وتاندىق تاۋارلار مەن قىزمەتتەر نارىعىمەن بايلانىستى ۇدايى دامىتۋ كومپانيانىڭ ۇزدىكسىز دامۋ ستراتەگياسىنىڭ ىرگەتاسى بولىپ تابىلادى.
كومپانيانىڭ قازاقستاندىق قامتۋ بويىنشا مىندەتتەرىن ورىنداۋى ءۇشىن تاۋارلارمەن جانە قىزمەتتەرمەن جابدىقتاۋشىلارعا ۇزاق مەرزىمدى مۇمكىندىكتەر بەرىلۋى ءتيىس. سول سەبەپتى «تشو» ينفراقۇرىلىمعا, قازاقستاندىق كادرلاردى وقىتۋ جانە جۇمىس ورىندارىن اشۋعا قاجەتتى ينۆەستيتسيانى تارتۋ ارقىلى قازاقستاندىق جابدىقتاۋشىلاردى تۇراقتى دامىتۋدى قولداۋىن جالعاستىرا بەرمەك. 2017 جىلى كومپانيا قازاقستاندىق تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى پايدالانۋعا 2,5 ميلليارد
اقش دوللارى شاماسىندا قارجى جۇمساپتى. 1993 جىلدان باستاپ تشو قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ 24 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرايتىن تاۋارلارى مەن قىزمەتتەرىن پايدالانعانىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون.
قازاقستانداعى اسا ءىرى بىرلەسكەن كومپانيا ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىڭ باعدارلامالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا دا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ جۇرگەنىنە توقتالا كەتەيىك. ماسەلەن, «تشو» قۇرىلعان كۇننەن باستاپ قىزمەتكەرلەرى مەن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ يگىلىگى ءۇشىن اتىراۋ وبلىسىنىڭ ءارتۇرلى الەۋمەتتىك جوبالارىنا 1,43 ميلليارد دوللاردان استام قارجى جۇمسادى. وتكەن جىلى «يگىلىك» ەرىكتى الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم باعدارلاماسىنىڭ بيۋدجەتى 25 ميلليون دوللاردى قۇراعانى اتقارىلعان قىرۋار جۇمىستىڭ ءبىر بولىگى عانا. اتالمىش قارجىنىڭ باسىم بولىگى وڭىردەگى بالاباقشالار, مەكتەپتەر جانە باسقا دا الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ قۇرىلىسىنا جۇمسالۋدا. سونىڭ ارقاسىندا باس-اياعى 1 جىل ىشىندە ايماقتا 7 بالاباقشا, 3 مەكتەپ, 3 مادەنيەت ءۇيى, 3 دەنە شىنىقتىرۋ-ساۋىقتاندىرۋ كەشەنى جانە وبلىس ورتالىعىنداعى رەترو-ساياباق سىندى نىساندار پايدالانۋعا بەرىلگەن.
قازاقستاندىق كومىرسۋتەگى وندىرىسىنە ەرەكشە سەرپىن بەرىپ كەلە جاتقان كومپانيانىڭ كەلەشەك جوسپارلارى دا اۋقىمدى. 2016 جىلى «تشو» سەرىكتەستەرى تەڭىز مۇناي كەن ورنىنىڭ وندىرىستىك قۋاتىن ارتتىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭى بولىپ تابىلاتىن كەلەشەك كەڭەيۋ جوباسى – ۇڭعى ەرنەۋىندەگى قىسىمدى باسقارۋ جوباسىن (ككج-ۇەقبج) قارجىلاندىرۋ جونىندەگى اقىرعى شەشىمنىڭ قابىلدانعانى تۋرالى جاريالاعان-دى. «تشو»-نىڭ وندىرىستىك قۋاتتى ارتتىرۋ ماقساتىندا تابىستى تۇردە جۇزەگە اسىرىلعان الدىڭعى جوباسىنىڭ تاجىريبەسىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ككج ءوندىرىس قۋاتىن جىلىنا شامامەن 12 ميلليون توننا نەمەسە تاۋلىگىنە 260 مىڭ باررەلگە ۇلعايتتى. وسىنىڭ ارقاسىندا بولاشاقتا مۇناي ءوندىرىسىنىڭ جىلدىق كولەمىن شامامەن 39 ميلليون تونناعا نەمەسە تاۋلىگىنە 850 مىڭ باررەلگە جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قۇرىلعان «تەڭىزشەۆرويل» بىرلەسكەن كاسىپورنى الداعى ۋاقىتتا «قارا التىن» ءوندىرۋ كولەمىن ودان ءارى ارتتىرىپ, سول ارقىلى ەل ەكونوميكاسىنا ۇلەس قوسۋدى, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتۋدى جالعاستىرا بەرەتىن بولادى.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
